د افغانستان ماشومان د فقر، له زدهکړې محرومیت او تاوتریخوالي تر فشار لاندې؛ د کتونکي تحلیل
د ماشومانو پر وړاندې د جنسي ناوړه ګټې او تاوتریخوالي د مخنیوي نړیوالې ورځې په مناسبت، د کتونکي شنونکی په افغانستان کې د ماشومانو کار، ماشومتوبواده، د نجونو له زدهکړې محرومیت او د راپور ورکولو ستونزې څیړي.
کتونکی | ۲۹ عقرب ۱۴۰۵ — د ماشومانو پر وړاندې د جنسي ناوړه ګټې، ځورونې او تاوتریخوالي د مخنیوي او مبارزې نړیوالې ورځې (۲۷ عقرب ۱۴۰۵ / ۱۸ نومبر ۲۰۲۶) په مناسبت، د کتونکي شنونکي د افغانستان د ماشومانو حالت څیړلی دی. دا لیکنه تحلیل دی، خبري راپور نه دی.
په افغانستان کې د میلیونونو ماشومانو لپاره ماشومتوب د لوبو، زدهکړې او خوبونو جوړولو پر ځای د ویرې، لوږې، محرومیت او د ژوندي پاتې کېدو د هڅې دوره ګرځېدلې ده. هغه ماشومان چې باید په ټولګیو کې وي، په سړکونو، کارخانو، د خښتو په بټیو او بازارونو کې د ډوډۍ د موندلو لپاره کار کوي. هغه نجونې چې د زدهکړې او د خپل راتلونکي د غوره کولو حق لري، له ښوونځي محرومیت او د کم عمر په وخت واده سره مخ دي. ډېر ماشومان هم په کور، کارځای او ټولنه کې د امنیت پر ځای د تاوتریخوالي، سپکاوي او ناوړه ګټې قربانیان کېږي.
دا وضعیت د طالبانو د محدودیتونو، پراخ فقر، اقتصادي بحران، د ملاتړ د جوړښتونو د کمزورتیا او د نړیوالې ټولنې د بېپروایۍ پایله ده. د ۱۸ نومبر په ورځ باید وپوښتل شي: د هغو ماشومانو د امنیت مسئول څوک دی چې نه د ځان د دفاع توان لري او نه یې غږ د چا غوږ ته رسېږي؟
هغه شمېرې چې د واقعیت یوازې یوه برخه ښيي
د خپرو شویو معلوماتو له مخې، په ۱۴۰۴ لمریز کال کې د طالبانو په اصلاح او روزنې مرکزونو کې د ثبت شویو ماشومانو شمېر ۱۵۰ زره او ۲۵۲ تنو ته رسېدلی، په داسې حال کې چې دا رقم په ۱۴۰۰ لمریز کال کې نژدې ۹۵۰ تنه راپور شوی و. د دغو دوو رقمونو پرتله د ثبت شویو ماشومانو شاوخوا ۱۵۸ چنده زیاتوالی ښيي. دا ستر توپیر خپلواکې او شفافې څېړنې ته اړتیا لري. پوښتنه دا ده چې کوم عوامل دا زیاتوالی راوستی او له دغو ماشومانو څومره د فقر، بېسرپرستۍ، جبري کار یا کورني تاوتریخوالي له امله دې مرکزونو ته رسېدلي دي؟
په ورسره، د ملګرو ملتونو د بشردوستانه مرستو د همغږۍ دفتر (OCHA) په ۱۴۰۳ لمریز کال کې اعلان کړی و چې د افغانستان شاوخوا ۱۹ سلنه ماشومان کار کوي. د یونیسف د ۲۰۲۵ میلادي کال کلنی راپور هم ښيي چې له هرو پنځو ۵ تر ۱۷ کلنو ماشومانو یو ماشوم د ماشومانو په کار بوخت دی. دغه راپور همدارنګه ویلي چې له پنځو کلونو کم عمر ۵۸ سلنه ماشومان د زېږېدنې سند نه لري او له ۵ تر ۱۷ کلنو ماشومانو له ۳۰ سلنې ډېر اضطراب، ویره او نهیلي تجربه کوي.
دا ټولې شمېرې د واقعیت بشپړه انځور نه ښيي. پر خپلواکو رسنیو فشار، پر خبریالانو ګواښونه، د مدني ټولنو د فعالیت محدودیت او د کورنیو ویره د راپور ورکولو له امله د ماشومانو ځورونې، جنسي تاوتریخوالي، جبري کار او د کم عمر په وخت د واده د پېښو ثبت ستونزمن کړی دی. له همدې امله د زیانمنو ماشومانو رښتینی شمېر شاید له خپرو شویو شمېرو ډېر ډېر وي. د دقیقو شمېرو نشتوالی د بحران نشتوالی نه ښيي؛ ځینې وخت احصایوي چوپتیا پخپله د فاجعې ژورتیا ښيي.
طالبان؛ د بحران په رامنځته کېدو او پراخېدو کې مهم عامل
د افغانستان د ماشومانو د بحراني حالت په اړه خبرې کېدای نشي، خو د طالبانو مستقیم رول په دې وضعیت کې له پامه وغورځول شي. دغه ډله، سربېره پر دې چې د ماشومانو د ساتنې لپاره یې څرګند پروګرام نه دی معرفي کړی، پالیسۍ او فرمانونه یې هم د ماشومانو د محرومیت او زیانمننتیا مهم عوامل ګڼل کېږي. هغه ډله چې د هېواد سیاسي، قضايي، امنیتي او اجرائي جوړښتونه یې په واک کې دي، د خپلو کړنو له پایلو د مسئولیت څخه نشي تېښتېدای.
نجونې له زدهکړې او پوهنتون څخه محرومول، د ښځو د کار فرصتونه محدودول، د مدني ټولنو کمزوري کول او د خپلواکو رسنیو سرکوب د ماشومانو پر ژوند مستقیم اغېز کوي. کله چې مور له کار کولو حق څخه محرومه شي، د کورنۍ عاید راټیټېږي او ماشوم زیانمنېدونکی کېږي. کله چې نجلۍ له ښوونځي پاتې شي، د زدهکړې او راتلونکي جوړولو فرصت ترې اخیستل کېږي. همدارنګه د رسنیو او د ماشومانو د حقونو د مدافعو بنسټونو پر محدودیتونو د تاوتریخوالي او ناوړه ګټې د پېښو پېژندل او تعقیب ستونزمن کېږي.
په ماشومتوبواده کې د طالبانو رول هم د سترګو پټولو نه دی. له زدهکړې د نجونو محرومیت، د ښځو اقتصادي محدودیتونه او د بېوزلو کورنیو د اغېزناک ملاتړ نشتوالی جبري او وختي واده ډېر کړی دی. له بلې خوا، د کتونکي د شنونکي په باور، د طالبانو هغه مذهبي نظریې چې د ماشومتوبواده په اړه یې کاروي، د ماشومانو د ودونو شمېر په ډېره کچه زیات کړی، له ډلې څخه د ډېرو زړو کسانو سره د ماشومانو واده هم. نجونې په افغانستان کې د ماشومتوبواده اصلي قربانیان دي. اندېښنه هغه وخت زیاتېږي چې د طالبانو د ځینو غړو او چارواکو ترمنځ د ماشومتوبواده په اړه راپورونه او روایتونه هم ورسره مطرح شوي دي. دا ډول پېښې ښيي چې موضوع یوازې د قانون او څارنې نشتوالی نه دی، بلکې داسې چلند شته چې کولای شي د ماشوم واده عادي یا د توجیه وړ وګڼي. هغه ډله چې د خلکو پر ژوند پراخ محدودیتونه وضع کوي، باید د خپلو غړو او چارواکو د کړنو په وړاندې هم ځوابویونکې وي.
د ملګرو ملتونو راپور د طالبانو د امر په معروف او نهي عن المنکر د قانون د عملي کېدو په اړه د دې قانون د محدودیتونو پایلې په زدهکړه، رسنیو، روغتیايي خدمتونو او د افغانستان د خلکو په ټولنیز ژوند ښودلي دي. دغو محدودیتونو د ماشومانو د حقونو د مدافعو بنسټونو فعالیت ستونزمن کړی او د تاوتریخوالي د پېښو د څارنې او تعقیب زمینه یې محدوده کړې ده. همدارنګه د امریکا د کار وزارت راپور چې په ۲۰۲۴ میلادي کال کې د افغانستان د ماشومانو د کار د بدترو بڼو په اړه دی، په وسلهوالو جګړو کې د ماشومانو جبري ګمارنه او د «بچهبازي» په بڼه د هلکانو جنسي ناوړه ګټه دوام راپور کړی دی. دغه راپور هغو پېښو ته هم اشاره کوي چې قربانیان د ملاتړ پر ځای له جرمي چلند سره مخ شوي دي.
هېڅ سیاسي، مذهبي یا امنیتي توجیه نشي کولای ماشوم له زدهکړې محرومول، د واده ته یې اړ کول، په وسلهوالو جګړو کې یې کارول یا جنسي ناوړه ګټه ترې اخیستل د منلو وړ وګرځوي. هغه ماشوم چې د دې وضعیت قربانی شوی، مجرم نه دی؛ ملاتړ او عدالت ته اړتیا لري. طالبان باید د خپلو پالیسیو او کړنو په وړاندې ځوابویونکي وي او په خپلو پالیسیو کې بیا غور وکړي.
فقر او د ماشومانو جبري کار
د افغانستان په ډېرو سیمو کې فقر د ماشومانو د ژوند لار بدله کړې ده. هغه ماشومان چې باید ښوونځي ته ورځي، اوږدې ساعتونه د سړکونو په غاړو بوټان پاکوي، کثافات راټولوي، درانه بارونه وړي یا په کارخانو او د خښتو په بټیو کې کار کوي. ډېر یې بله ټاکنه نه لري. کله چې کورنۍ نانګټونکی نه لري، یا پلار بېکاره وي، مور عاید نه لري او کورنۍ د ډوډۍ، درملو او کور کرایې په برابرولو کې ستونزې لري، ماشوم په ناڅاپي ډول د کار بازار ته ننوځي ترڅو د کورنۍ د لګښت یوه برخه برابره کړي. د دې وضعیت مسئولیت یوازې پر بېوزلو کورنیو نشي اچول کېدای. د ټولنیز ملاتړ نشتوالی، د کاري چاپېریالونو پر څارنې کمزورتیا او د ماشومانو د کار د مخنیوي لپاره د اغېزناکو پروګرامونو نشتوالی دا دایره دوامدارې کړې ده. هغه ماشومان چې نن د فقر له امله له زدهکړې پاتې کېږي، په راتلونکي کې به هم له محدودو کاري فرصتونو او ډېرې زیانمننتیا سره مخ شي. په دې ډول فقر له یوې نسل بلې نسل ته لېږدول کېږي.
نجونې؛ د محرومیت، ماشومتوبواده او جبري واده قربانیان
د افغانستان نجونې د فقر، ناسمې تغذیې او تاوتریخوالي سربېره، له پراخو محدودیتونو او جوړښتیز تبعیض سره مخ دي. د ښوونځیو او پوهنتونونو د دروازو تړل شوی پاتې کېدل میلیونونه نجونې د زدهکړې له حقه محروم کړي او د هغوی تحصیلي او کاري راتلونکی یې ناڅرګند کړی دی. د دې محرومیت ترڅنګ اقتصادي او ټولنیز فشارونه د کم عمر په وخت د واده خطر زیات کړی دی. ځینې کورنۍ د فقر، پورونو یا د ژوند د لګښتونو د برابرولو د نشتوالي له امله د خپلو کم عمرو لوڼو په واده کولو غاړه ږدي. په ځینو مواردو کې واده د کورنۍ د لګښت د کمولو یا د پیسو ترلاسه کولو لاره ګڼل کېږي. په هر حالت کې دا نجونې د جبري ودونو قربانیان دي. د دې وضعیت پایلې د نجونو لپاره دروندې دي: له ښوونځي پاتې کېدل، وختي ناروغي، جسمي او روحي زیانونه، کورنی تاوتریخوالی او اقتصادي تکیه. هغه نجلۍ چې لا یې د عادي ژوند د تجربې فرصت نه دی موندلی، باید د ګډ ژوند او مورتوب دروندې مسئولیتونه ومني. هېڅ دود، مذهبي برداشت یا اقتصادي شرایط باید د ماشومانو د واده د توجیه وسیله نشي.
جنسي ناوړه ګټه؛ په چوپتیا کې پټه فاجعه
په افغانستان کې د ماشومانو د حالت یوه له تیارهترینو برخو جنسي ځورونه او ناوړه ګټه ده. د قربانیانو د ویرې، ټولنیزو حساسیتونو او د کافي ملاتړ نشتوالي له امله ډېرې دا پېښې هېڅکله راپور نه کېږي. ماشومان کېدای شي په کورنۍ، کارځای، زدهکړیزو مرکزونو، سړکونو او مجازي فضا کې وځورول شي. ځینې وختونه ځورونکی د ماشوم له فقر، بېسرپرستۍ او اقتصادي تکیه ناوړه ګټه اخلي او ځینې وختونه د ګواښ او د قدرت د موقعیت په کارولو سره هغه ته چوپتیا تحمیلوي.
د «بچهبازي» پدیده، چې پکې خورد هلکان او تنکي ځوانان د جنسي ناوړه ګټې قربانیان کېږي، په افغانستان کې د ماشومانو پر وړاندې د جدي تاوتریخوالي یوه بېلګه ده. د کتونکي د شنونکي په باور، طالبان پخپله د بچهبازۍ په ترویج کې لوی رول لري. د دې پدیدې قربانیان ځینې وختونه نه یوازې د ځورونکي له خوا، بلکې د ټولنې له خوا هم ملامتېږي او رټل کېږي. د بېعزتۍ، مجازات او د کورنۍ د غبرګون ویره ډېر ماشومان له راپور ورکولو څخه ساتي. دغه چوپتیا ځورونکي ته د خپل چلند د دوام فرصت ورکوي. په مجازي فضا کې هم داسې خطرونه شته لکه انټرنېټي غولونه، د شخصي انځورونو د خپرولو ګواښ او جنسي بلیکمیل. د آنلاین امنیت په اړه د کافي زدهکړې نشتوالی او د ماشومانو د ملاتړ د میکانیزمونو کمزورتیا دوی د دغو ګواښونو په وړاندې زیانمنېدونکي کړي دي.
باید څرګنده وي چې هېڅ ماشوم د هغې ځورونې او ناوړه ګټې مسئول نه دی چې پر ده تحمیل شوې. د کورنۍ د عزت ساتنه یا د تورن کس ټولنیز مقام باید د ماشوم له امنیت او روغتیا نه مهم نه وي.
نړیواله ټولنه؛ له تکراري اندېښنو تر رښتینې مسئولیت
د افغانستان د ماشومانو د حالت مسئولیت یوازې پر طالبانو نه دی. نړیواله ټولنه هم باید د دې نسل د رنځ په وړاندې ځوابویونکې وي. په تېرو کلونو کې ملګرو ملتونو، مرستندویه هېوادونو او نړیوالو بنسټونو څو ځله د ښځو او ماشومانو د حالت په اړه اندېښنه څرګنده کړې، خو د اعلامیو صادرول او د ناستو جوړول په یوازې ځان د ماشومانو رنځ نه دی کم کړی. میلیونونه ماشومان بشردوستانه مرستو، خوړو، روغتیايي خدمتونو او د زدهکړې فرصت ته اړتیا لري. هغه نجونې چې له ښوونځي محرومې دي، باید زدهکړه ولري او د تاوتریخوالي او ناوړه ګټې قربانیو ماشومانو لپاره خپلواک میکانیزمونه د پېژندنې، ملاتړ او تعقیب لپاره جوړ شي. د بشردوستانه مرستو د بودیجې کمول او د ملاتړ پروګرامونو درول د هغو ماشومانو حالت ستونزمنوي چې د افغانستان په سیاسي بحران کې هېڅ رول نه لري.
د کتونکي د شنونکي په باور، له طالبانو سره هېڅ ډول سیاسي تعامل باید د افغانستان د بحران د حل په توګه ونه منل شي یا عادي نه شي. د تېرو کلونو تجربې ښودلې چې طالبانو ته سیاسي مشروعیت ورکول د بشري حقونو د وضعیت د ښه کېدو لامل نه دی شوی او دغه ډله لا هم د خلکو، په ځانګړې توګه د ښځو او ماشومانو، اساسي حقونه نقض کوي. نړیواله ټولنه باید له طالبانو سره له مشروعیت ورکولو ډډه وکړي، د بشري حقونو نقضونه مستند او تعقیب کړي او له هغو اقداماتو ډډه وکړي چې د دغې ډلې سیاسي ځای پياوړی کوي.
د افغانستان د خلکو ملاتړ باید د خپلواکو بشردوستانه مرستو، د مدني بنسټونو او آزادو رسنیو ملاتړ او د بشري حقونو د نقض د عاملینو د ځوابویونکتیا له لارې وشي، نه د هغې ډلې سره د سیاسي معاملې له لارې چې پخپله د بحران یو اصلي عامل دی. په عین حال کې، بندیزونه او سیاسي فشارونه باید داسې نه پلي شي چې خلکو ته د خوړو، درملو، زدهکړې او اساسي خدمتونو لاسرسی ستونزمن کړي.
د رسنیو سانسور؛ د قربانیانو د رنځ پټ پاتې کېدل
په افغانستان کې د ماشومانو د ځورونې پر وړاندې د مبارزې یو جدي خنډ د رسنیو د آزادۍ او معلوماتو ته د لاسرسي محدودیت دی. آزادې رسنۍ د سرغړونو په افشا کولو، د قربانیانو د غږ رسولو او د واکمنو کسانو د کړنو په څارلو کې مهم رول لري. کله چې خبریال د نیول کېدو او ګواښ له ویرې د ماشومانو د ځورونې د یوې پېښې په اړه راپور نشي برابرولی، کله چې د قربانیانو کورنۍ د ټولنیزو او امنیتي پایلو له ویرې چوپه شي او کله چې مدني بنسټونه خپلواک فعالیت ونه شي کولای، د تاوتریخوالي ډېرې پېښې په تیارو کې پاتې کېږي. په افغانستان کې د رسنیو د آزادۍ په اړه د ملګرو ملتونو راپورونه د خپلسري توقیف، بدو چلندونو او پر خبریالانو د فشارونو خبر ورکړی دی. دا محدودیتونه نه یوازې د بیان آزادي هدف ګرځوي، بلکې د ماشومانو د حقونو پر وضعیت عامه څارنې امکان هم له منځه وړي. د رسنیو د آزادۍ دفاع په حقیقت کې د کورنیو د حق دفاع ده چې د زیانمنو ماشومانو غږ ورسوي.
څه باید وشي؟
د دې وضعیت د بدلون لپاره اعلامیې او مناسبتي پروګرامونه کافي نه دي. عملي او بیړني اقدامات باید لومړیتوب ولري:
- د تاوتریخوالي او ناوړه ګټې د قربانیو ماشومانو د ملاتړ لپاره خپلواک او خوندي مرکزونه جوړول
- قربانیانو ته روحي، درملنیز او حقوقي خدمتونه برابرول، پرته له ملامتۍ او تبعیض
- د جبري کار او د ماشومانو د واده د مخنیوي لپاره له بېوزلو کورنیو سره اقتصادي مرسته
- د ټولو ماشومانو لپاره د زدهکړې فرصت برابرول، په ځانګړې توګه له ښوونځي محرومو نجونو ته
- د ماشومانو د ځورونې او جنسي ناوړه ګټې د پېښو د راپور ورکولو لپاره محرمانه او خوندي لارې جوړول
- په اصلاح او روزنې مرکزونو خپلواکه څارنه او له هغو ماشومانو د مجازاتو مخنیوی چې پخپله د ناوړه ګټې قربانیان شوي دي
- د ماشومانو د حقونو د نقض د پېښو خپلواک مستندول او د شفافو شمېرو خپرول
- له مدني بنسټونو، آزادو رسنیو او د ماشومانو د ساتنې له پروګرامونو دوامداره ملاتړ
کورنۍ هم باید پوه شي چې ماشومان د خپل بدن، امنیت او شخصي حریم په اړه د پوهې حق لري او هر ډول ناغوښتل تماس یا ناوړه ګټه پرته له ویرې له باوري کس سره شریکولای شي. خو د ماشومانو د ساتنې مسئولیت یوازې پر کورنیو نه دی؛ مسئول بنسټونه او نړیواله ټولنه هم ځانګړي مسئولیتونه لري.
پایله؛ یوه نسل له لاسه ځي
هغه څه چې نن د افغانستان پر ماشومانو تېرېږي، یوازې بشري بحران نه دی، د یوه هېواد د راتلونکي بحران دی. هغه نسل چې له زدهکړې محرومېږي، جبري کار ته کشول کېږي او تاوتریخوالی او ناوړه ګټه تجربه کوي، له داسې زیانونو سره به لویوالي ته ننوځي چې پایلې یې ممکن لسیزې پاتې شي. شته شمېرې د واقعیت یوازې یوه برخه ښيي. سانسور، د رسنیو محدودیت، معلوماتو ته د لاسرسي ستونزې او د قربانیانو د راپور ورکولو ویره لامل شوې چې ډېرې پېښې ثبت نشي. داسې ماشومان شته چې نومونه یې په هېڅ راپور کې نه دي راغلي او رنځ یې د کورونو او ناامنه چاپېریالونو شاته پټ پاتې دی. طالبان باید د هغو پالیسیو او کړنو په وړاندې ځوابویونکي وي چې د ماشومانو حقونه او امنیت کمزوری کوي. نړیواله ټولنه هم باید د تکراري اندېښنو پر ځای د افغانستان له خلکو عملي او دوامداره ملاتړ لومړیتوب وګرځوي. د افغانستان ټولنه هم باید د تاوتریخوالي، د ماشومانو د واده او د قربانیانو د سپکاوي د عادي کېدو پر وړاندې چوپه نه شي. د افغانستان ماشومان یوازې زړهسوی او همدردۍ ته اړتیا نه لري؛ دوی د امنیت، زدهکړې، عدالت او پرته له تاوتریخوالي ژوند حق لري. هېڅ ماشوم باید د ژوندي پاتې کېدو لپاره کار ونه کړي، له ځورونکي نه ونه ویریږي او د ټولنې د چوپتیا قربانی نشي.
د ماشومانو د رنځ په وړاندې چوپتیا، دوی د هغو کسانو لاسونو ته پرېښودل دي چې د دوی له زیانمننتیا ناوړه ګټه اخلي.
د افغانستان د مسیحیانو کتونکی دا موضوع تعقیبوي.